Ипотекалык баалуу кагаздар жөнүндө каржылык башкаруу бөлүмүнүн башчысы Мээрим Торогельдиева кабарлайт.

09 Августа 2018

Ипотекалык насыялоону өнүктүрүү максатында, өлкөнүн инвестициялык мүмкүнчүлүктөрүн ипотекалык насыялоо чөйрөсүнө катыштырууга демилге берүүгө жана улуттук масштабда анын кайра каржылоо механизмин ишке ашырууга жардам көрсөтүү үчүн Кыргыз Республикасынын "Ипотекалык баалуу кагаздар  жөнүндө" Мыйзамы  кабыл алынган. 2018-жылдын июль айында “МИК” ААКу биринчи жолу документсиз “ипотекалык баалуу кагаздарын” чыгарды.

Милдеттенмелердин аткарылышын толук же ипотекалык жабымдын күрөөсүнүн бөлүгү менен камсыздаган баалуу кагаздар ипотекалык жабым менен облигациялар деп аталат. Аталган баалуу кагаздар документтүү жана документсиз формаларында чыгарылат.

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык ипотекалык жабым менен облигациялар документсиз формарада гана чыгарылышы мүмкүн.

Ипотеканы прогрессивдүү өнүктүрүү үчүн жана жаңы насыя берүү үчүн банктардын насыя бергенге кеткен каражаттарын толуктаган үзгүлтүксүз иштеген кайра каржылоо системасы керек. Ипотекалык баалуу кагаздардын чыгарылышы жакынкы келечекте  ипотекалык насыя аркылуу турак жай сатып алууну үмүттөнгөндөр үчүн өтө маанилүү болуп саналат.

Банктар каражаттарын канчалык ылдам айландырса, ошого жараша жарандарга көп насыя бере алат.

Ипотекалык баалуу кагаздар каражат салуунун ишенимдүү инструменттери болуп саналат, анткени башка кредиторлорго - векселдин, аманаттын жана депозиттин күбөлүктөрдүн ээлери караганда алар өз ээлерине ипотекалык жабымдын баасынын наркынан канааттандырууну алууга укук берет.

Ипотекалык баалуу кагаздардын ийгиликтүү өнүгүшүнө Социалдык фондун жана камсыздандыруу компаниялардын “узак” акчалары бар болгон учурда, өлкөдө туруктуу макроэкономикалык жагдайда жана натыйжалуу мыйзамдык база иштешгенде мүмкүнчүлүк түзүлөт.

Көптөгөн өлкөлөрдө ипотекалык баалуу кагаздардын өнүккөн рыногу аркылуу биринчилик рыногунда ипотекалык насыялоону кайра каржылоо булагын түзүү -ипотекалык насыялоону өнүктүрүүнүн экономикалык базасы болуп эсептелинет.

Ипотекалык баалуу кагаздар (мындан ары-ИБК) эркин акча каражаттарынын рыногунда пенсиялык фонд, коммерциялык банктар, камсыздандыруу компаниялар сыяктуу институционалдык инвесторлор аркылуу ипотекалык насыялоону андан ары өнүктүрүү болуп саналат. ИБК салым каражаттарынын ишенимдүү аспаптарынын бири болуп эсептелинет, анткени башка кредиторлор - аманатчыларга, векселдердин сактык жана депозиттик сертификаттарынын ээлерине караганда, алардын ээлерине ипотекалык жабуунун наркынан канааттандырылууга укук берет. Бирок ошого карабастан, республикада ИБК рыногу жок.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Арзан турак жай 2015-2020" Программасына ылайык, МИК ипотекалык курөөлөрдун топтомун топтойт жана капитал рыногунан мамлекеттик гарантиясы бар облигацияларды жана ипотекалык баалуу кагаздарды чыгаруу аркылуу акча тартат.

2016-2017- ж.ж. ичинде республикада ИБК жөнгө салуу учун мыйзамдык база тузулгөн. Жаны ченемдик-укутук база кабыл алынган:

- «Ипотекалык баалуу кагаздар жөнүндө» Кыргыз Республикасынын мыйзамы - 2016-жылдын 17-июлу;

- Ипотекалык баалуу кагаздарды чыгаруу, жүгүртүү жана төлөө жөнүндө

- Депозитардык иш жөнүндө жобо ипотекалык жабууну эсепке алуу жана Ипотекалык курөөлукту каттоонун тартиби –2017-жылдын 19-июну.

Ошондой эле, 2016-2017-ж. ж. ичинде кийинки өзгөртүүлөр киргизилген:

- “Күрөө жөнүндө” КР Мыйзамына 2016-жылдын августунда;

- Баалуу кагаздар рыногунда маалыматтарды ачуу жөнүндө ЖОБО;

- Мамлекеттик каттоо эрежелеринин укуктары, жана кыймылсыз мүлккө жана аны менен болгон бүтүмдөрго укук чектөөлөр.

Мыйзам чыгаруу базасындагы бул өзгөртүүлөр МИКке 2017-жылдын сентябрь айынан баштап ИБК механизмин иштеп чыгууга шарт түзгөн. Төмөнкүдөй иштер аткарылды:

1.       2017-жылдын апрелинде биринчи ипотекалык күрөөлүктү текст форматында каттоо ийгиликтүү ишке ашкан;

2.       2017-жылдын сентябрында ипотекалык насыяны берүүдө ипотекалык күрөөлүктү тариздөө боюнча Өнөктөш-банктар менен кызматташуу тууралуу Башкы макулдашууга толуктоолор киргизилди.

3.       2017-жылдын сентябрында биринчи жолу республикада өнөктөш-банктардын ипотекалык насыя алуучу тарабынан ипотекалык күрөөлүк чыгарылды.

4.       2017-жылдын октябрында мурда берилген ипотекалык насыялар боюнча ипотекалык күрөөлүктү каттоо жөнүндө Өнөктөш-банктар менен макулдашууга жетишилди.

5.       Декабрдын аягына 299156876,43 сом суммасына ипотекалык күрөөлүк чыгарылды, анын ичинен 163 366 616,87 сом ипотекалык жагымга киргизүү үчүн бардык критерийлерге ылайык келет.

6.       МИКтин ипотекалык жабымы менен ипотекалык баалуу кагаздардын биринчи чыгарылышы  Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Финансылык рынокту жөнгө салуу жана көзөмөлдөө мамлекеттик кызматынын 2017-жылдын 22-декабрындагы № 11-1/2817 чечими менен катталган.

ИБКны ишке ашыруунун эсебинен ипотекалык насыялоо дээрлик бардык өнүккөн өлкөлөрдө иштейт. КМШ өлкөлөрүнөн Россияда 19 жыл иштейт, Казакстанда 16 жыл, Арменияда 7 жыл, Азербайжанда11 жыл.

МИК эл аралык тажрыйбаларды иликтейт, жана зарыл учурда төмөнкү мамлекеттердин эл аралык практикаларын эске алуу менен ипотекалык насыялоонун экинчи рыногун  өнүктүрүү боюнча мыйзамдык базага өзгөртүүлөрдү киргизет:

1.      ИТЖНА – Ипотекалык турак жайды насыялоо агенттиги;

2.      КИК – Казахстандык Ипотекалык Компания;

3.      УИК – Улуттук ипотекалык компания.

МИК ИБКнын  каражат салымдарынын ишенимдуу куралы экенин эске алып, анткени куроо менен камсыздандырылган, ИБКны мамлекеттик баалуу кагаздардын купондук кирешелуулук ченине барабар, жана + 0,5%-1%. чыгарууну пландаштырууда.

Стратегиялык планына ылайык 2020-жылга чейин МИК  ипотекалык баалуу кагаздарды жыл сайын 400 млн. сом чыгарууну пландаштырууда.

Жалпысынан ипотекалык баалуу кагаздар баалуу кагаздардын рыногундагы сунуштарды кеңейтүүгө жана өлкөдөгү ипотекалык насыялоонун маселелерин чечүүгө демилге бере алатурган келечектүү инвестициялоо инструменти болуп саналат. Өнүккөн өлкөлөрдө баалуу кагаздар рыногунан тартылган каражат ресурстарынын көлөмүнүн көбөйүүсү ипотекалык насыялоонун наркын төмөндөтүүгө мүмкүнчүлүк берди. Натыйжада ипотекалык баалуу кагаздар турак жай секторуна капитал рыногунан каражат тартуунун негизги механизми болуп калды.

Дүйнөлүк практикада баасы жогру болгондуктан ипотекалык баалуу кагаздарды биринчи кезекте ири инвесторлор (ири мамлекеттик компанияла, пенсиялык фонддор, инвестициялык фонддор, камсыздандыруу уюмдар ж.б.) сатып алышат. Ипотекалык баалуу кагаздар бир гана кирешелүүлүктөн башка ишенимдүүлүк жана киреше алуу кепилдиги менен кызыктырат.

МИК” ААКу Кыргызстанда биринчи жолу ипотекалык жабым менен чыгарылган баалуу кагаздарга инвестиция кылуу сунуштайт.

ИБК жайгаштыруу шарттары:
Сунушталган баалуу кагаздардын чыгаруу көлөмү  - 200 000 000 сом;
Купондук чен - жылдык 8,3%;
Купонду төлөө мезгилдүүлүгү - жарым жыл;

Негизги сумманы жабуу - жүгүртүү мөөнөттүн акырында бир жолу төлөнөт.

Баалуу кагаздардын жүгүртүү мөөнөтү - 24 ай;

Ипотекалык баалуу кагаздарды  жайгаштыруусу  – публикалык/жеке сунуштоо;

Мөөнөтүнөн мурда төлөө - Кыргыз Республикасынын "Ипотекалык баалуу кагаздар жөнүндө"  Мыйзамынын 16-беренесинин 4-пунктуна ылайык каралган;

Камсыздоонун түрү - ипотекалык баалуу кагаздардын номиналдык наркынан 120% өлчөмүндө ипотекалык жабым.

Ипотекакалык жабым толугу менен ипотекалык насыялар боюнча жана күрөө кармоочунун милдеттенмелерине “МИК” ААКун укугун белгилөөчү сапаттуу ипотекалык күрөөлүктөрдөн түзүлөт.